Τρίτη, 16 Ιανουαρίου 2018

Φράνσις Χάρντινγκ, Το δέντρο των ψεμάτων



Μετάφραση Κώστια Κοντολέων, Εκδόσεις Ψυχογιός, Αθήνα 2017



Η δεκατετράχρονη Φέιθ μαζί με τον πατέρα, τη μητέρα, τον μικρότερο αδερφό της και τον θείο της θα βρεθεί από το Κεντ εξόριστη σε ένα απομονωμένο σπίτι στο νησί Βέιν. Αιτία οι αποκαλύψεις σε βάρος του πατέρα της, κληρικού και φυσικού επιστήμονα, ότι χρησιμοποιούσε πλαστά ευρήματα για να τεκμηριώσει τις επιστημονικές του θεωρίες. Όταν αυτός ο τελευταίος θα πεθάνει κάτω από αδιευκρίνιστες συνθήκες, η Φέιθ θα επιχειρήσει να ανακαλύψει και να ξεσκεπάσει τον δολοφόνο του με όπλο της ένα μυστηριώδες δέντρο που κατείχε ο πατέρας της και του οποίου την ύπαρξη οι πάντες φαίνεται να αγνοούν. Είναι ένα φυτό που τρέφεται με ψέματα και που οι καρποί του αποκαλύπτουν κρυφά μυστικά. Το δεκατετράχρονο κορίτσι στην πραγματικότητα θέτει σε εφαρμογή ένα παράτολμο όσο και παράδοξο σχέδιο: με μοναδικό της εργαλείο το ψέμα, να φωτίσει την αλήθεια.

Αυτή πάνω κάτω είναι η υπόθεση του Δέντρου των ψεμάτων, ενός καθηλωτικού μυθιστορήματος που, όσο κι αν στην αρχή μάς ξεγελά συστηνόμενο ως μυθιστόρημα εποχής –διαδραματίζεται στα τέλη του 19ου αιώνα–, πολύ γρήγορα μάς αποκαλύπτει τον πολυσύνθετο χαρακτήρα του αντλώντας στοιχεία τόσο από το φανταστικό όσο και από τις ιστορίες μυστηρίου και καταλήγοντας σε ένα αποκαλυπτικό φινάλε καταιγιστικής δράσης και σασπένς. Ωστόσο ο πολυδιάστατος χαρακτήρας του δεν έχει να κάνει μόνο με τις ειδολογικές ανησυχίες της δημιουργού του, αλλά και με το αναγνωστικό κοινό στο οποίο απευθύνεται: Όχι τυχαία, το Δέντρο των ψεμάτων απέσπασε το 2015 τόσο το βραβείο Costa Παιδικού Βιβλίου όσο και εκείνο για το Βιβλίο της Χρονιάς, αφού μπορεί άνετα να διαβαστεί τόσο από έφηβους όσο και από ενήλικες αναγνώστες. Αλλά και τα θέματα που απασχολούν τη συγγραφέα άπτονται μιας ευρείας γκάμας ζητημάτων που αφορούν τη θρησκευτική πίστη, τη χριστιανική αλλά και την επιστημονική ηθική, τα όρια της γνώσης αλλά και τη θέση της γυναίκας σε έναν κόσμο που της επιφυλάσσει στην καλύτερη περίπτωση τον ρόλο κομπάρσου.

Οι προβληματισμοί και τα διλήμματα αυτά δε συνιστούν ένα απλό ντεκόρ, αλλά αποτελούν το πλαίσιο μέσα στο οποίο δομούνται,  διαμορφώνονται και αποκαλύπτονται σταδιακά οι χαρακτήρες στον αναγνώστη. Η κύρια ηρωίδα, για παράδειγμα, μια αντισυμβατική έφηβη που λατρεύει την επιστήμη και δεν αντέχει να βρίσκεται στη σκιά του αρκετά μικρότερου, αδύναμου αδερφού της ούτε να υφίσταται την ψυχρή απόσταση στην οποία την κρατά ο πολυαγαπημένος πατέρας της –χαρακτήρας και αυτός αντιφατικός και παγιδευμένος ανάμεσα στην ιδιότητα του κληρικού και στο πάθος του επιστήμονα, ανάμεσα στην περί ηθικού αντίληψη και στην απάτη–, θα ωριμάσει ακροβατώντας ανάμεσα στο καλό και στο κακό, στο ψέμα και στην αλήθεια, στην πίστη και στην αμφιβολία, στην αδελφική αγάπη και στην πίκρα για τον παραγκωνισμό της. Ακόμα και το πρώτο της ερωτικό σκίρτημα θα είναι απόρροια μιας σχέσης ανταγωνισμού και καχυποψίας με ένα συνομήλικό της αγόρι, ενώ και η κλιμακούμενη αντιπαλότητά της με τη μητέρα της θα δώσει τελικά τη θέση της στην αμοιβαία κατανόηση και γυναικεία αλληλεγγύη. Γενικά, οι γυναικείοι χαρακτήρες, κάποτε αθόρυβοι, σκιώδεις έως και υποτονικοί, αναδεικνύονται με πολλούς διαφορετικούς τρόπους σε καταλύτες της πλοκής, σε ένα μυθιστόρημα όπου κανείς δεν είναι αυτός που δείχνει εξαρχής. Κομβικός στην εξέλιξη φυσικά και ο ρόλος του μυστηριώδους δέντρου, που από πολλές απόψεις παραπέμπει στο βιβλικό δέντρο της γνώσης και η παρουσία του οποίου σταδιακά αποδομεί, ξεγυμνώνει, εξωθεί στα άκρα και –παραδόξως– λυτρώνει, έστω και με τρόπο αυτοκαταστροφικό.

Η Βρετανίδα συγγραφέας διαχειρίζεται προσεκτικά το αφηγηματικό υλικό της, χαρίζοντας μας μια ατμοσφαιρική ιστορία με αριστοτεχνικά δομημένη πλοκή, παίζοντας μαεστρικά με πολλά διαφορετικά επίπεδα εννοιών και συμβολισμών και με όπλο της μια ρέουσα γλώσσα, που διαθέτει εξαιρετικό ρυθμό χωρίς να βαλτώνει ακόμα και στις πιο ποιητικές της στιγμές. Πολυδιάστατο και χορταστικό, βαθυστόχαστο και συναρπαστικό, σύγχρονο με μια αύρα κλασικού, δοσμένο στα ελληνικά σε μια μετάφραση που δε σκοντάφτει στις αναπόφευκτες δυσκολίες ενός απαιτητικού κειμένου, το Δέντρο των ψεμάτων αποτελεί το τελευταίο βιβλίο –και σίγουρα ένα από τα καλύτερα– που διάβασα μέσα στο 2017. 

Σάββατο, 6 Ιανουαρίου 2018

Ταξίδι στο όνειρο, στο αναπάντεχο, στο ανεξερεύνητο



Τέσσερα εικονογραφημένα βιβλία που με βρήκαν λίγο πριν σηκωθεί η αυλαία της νέας χρονιάς. Η μικρή Αμέλια που λαχταρά να εξερευνήσει τους αιθέρες. Ένα αγόρι που ανακαλύπτει τον έρωτα. Πέντε μύγες που αναζητούν νέες δυνατότητες χρήσης μιας τρομπέτας. Και μια δημιουργός που για μιαν ακόμα φορά διερευνά τα όρια της έννοιας βιβλίο. Τέσσερα βιβλία που δίνουν ραντεβού με το όνειρο, το αναπάντεχο, το ανεξερεύνητο. Ιδανικά υλικά για να μπει με το δεξί το 2018.


  • Μάρα νταλ Κόρσο - Ντανιέλα Βολπάρι, Αμέλια, το κορίτσι που έμαθε να πετάει, απόδοση: Γεωργία Τσάκωνα, Εκδόσεις Φουρφούρι, Αθήνα 2017
  • Ίνγκριντ Σαμπέρ, Γκουρίντι, Τη μέρα που μεταμορφώθηκα σε πουλί, μετάφραση Μαρία Παπαγιάννη, Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2017
  • Ingrid Chabbert - Guridi, 5 μύγες και μια τρομπέτα, μετάφραση Μαριάννα Ψύχαλου, Μικρή Σελήνη, Αθήνα 2017
  • Isol, Είναι καλό να έχεις ένα παπάκι, μετάφραση Μαργαρίτα Μέλμπεργκ, Μάρτης, Αθήνα 2017 






Η Αμέλια Έρχαρτ ήταν η πρώτη γυναίκα πιλότος που διέσχισε μόνη τον Ατλαντικό ωκεανό το 1932. Το βιβλίο των Μάρα νταλ Κόρσο και Ντανιέλα Βολπάρι μάς γνωρίζει τη δεκάχρονη Αμέλια, ένα αντισυμβατικό κορίτσι που διψά για περιπέτεια και δράση. Σε πρώτο πρόσωπο, η ηρωίδα του βιβλίου περιγράφει τις εξερευνήσεις της στους αγρούς και στα λιβάδια γύρω από το σπίτι της, τον θαυμασμό της για γυναίκες που έχουν πετύχει σπουδαία πράγματα, τις πρώτες της, αφελείς απόπειρες να πραγματοποιήσει το μεγάλο της όνειρο, που είναι να πετάξει. Στις λιγοστές γραμμές του κειμένου αποτυπώνεται η λαχτάρα της μικρής, που σε κάθε εικόνα, σε κάθε στιγμή, σε κάθε εμπειρία, ακόμα και σε κάθε αποτυχία, μοιάζει να ανακαλύπτει νέους τρόπους, νέες αφορμές για να αγγίξει το όνειρο.
 
Ζωηρή, πολύχρωμη εικονογράφηση, που αποτυπώνει με ευκρίνεια το περιβάλλον και την εποχή που μεγαλώνει η Αμέλια, ζωντανεύει τον περιπετειώδη και παράτολμο χαρακτήρα της και δίνει ονειρική διάσταση στις μικρές στιγμές της καθημερινότητάς της.

Ένα ενδιαφέρον και κατατοπιστικό σημείωμα στο τέλος του βιβλίου, συνοδευόμενο από φωτογραφικό υλικό, μας συστήνει την ενήλικη Αμέλια, που μπόρεσε τελικά να κάνει το παιδικό της όνειρο πραγματικότητα.




Ένα πολύ ιδιαίτερο βιβλίο, με ήρωα και αφηγητή ένα αγόρι που μας μιλάει για την πρώτη φορά που ερωτεύτηκε – πρώτη μέρα στο σχολείο, τη συμμαθήτριά του που ακούει στο όνομα Φωτεινή. Η συγγραφέας, χωρίς πολλά λόγια, αποτυπώνει την κλιμάκωση των συναισθημάτων του παιδιού – την αρχική ευφορία, τη συνειδητοποίηση, την επιθυμία του να γίνει ορατό και να προσεγγίσει το αντικείμενο του έρωτά του αγαπώντας κι αυτός όσα αγαπά εκείνη, φτάνοντας να μεταμορφωθεί σε πουλί για χάρη της, παρακάμπτοντας εμπόδια, παραβλέποντας κοροϊδίες και παράξενα βλέμματα.

Μινιμαλιστική εικονογράφηση, ως επί το πλείστον ασπρόμαυρη, με ελάχιστες πινελιές χρώματος, που άλλοτε υπαινικτικά μάς υποψιάζει για τη συνέχεια –τη μεταμόρφωση του ήρωα σε πουλί–, άλλοτε αισθητά διαφοροποιείται από τη γραμμή του κειμένου – αποτυπώνοντας με ένα απλό σκίτσο τη Φωτεινή, χωρίς τα πουλιά που, σύμφωνα με το κείμενο, υπάρχουν στα μαλλιά ή στα ρούχα της.

Ένα αθόρυβα τρυφερό βιβλίο, που, χωρίς κορόνες και συναισθηματικές εξάρσεις, βοηθά τα παιδιά να εξερευνήσουν και να εξοικειωθούν με συναισθήματα που στα μάτια τους φαντάζουν μυστηριώδη κι ακατανόητα.





Πέντε αργόσχολες μύγες ανακαλύπτουν μια τρομπέτα, χωρίς ωστόσο να μπορούν να αντιληφθούν περί τίνος πρόκειται. Μην είναι τηλεσκόπιο; Ή μήπως σκουπόξυλο; Καπέλο ίσως ή οδοντόβουρτσα; Βάζο, βάρκα, τι τέλος πάντων; Καθεμιά τής αποδίδει και μια χρηστική ιδιότητα που εντέλει δεν αποδεικνύεται και τόσο χρηστική, ώσπου στο τέλος ένα φύσημα αρκεί για να αποκαλυφθεί επιτέλους ότι πρόκειται για μουσικό όργανο. Άραγε οι μύγες θα εκτιμήσουν τη μελωδία που βγαίνει από το αλλόκοτο κίτρινο αντικείμενο; Μια λιτά ειπωμένη ιστορία, γεμάτη χιούμορ, ανατροπές και υποδόρια φιλοσοφική διάθεση: Πόσες και πόσο διαφορετικές μπορεί να είναι οι οπτικές μας στον κόσμο; Πόσο σχετική μπορεί να είναι η χρηστική κι αισθητική αξία ενός αντικειμένου; Πόσο συμβατικά ή μη μπορούν να είναι τα όρια μιας ιστορίας;

Ο Guridi κι εδώ εικονογραφεί μινιμαλιστικά, με το μαύρο των μυγών και το κίτρινο της τρομπέτας να κυριαρχούν, χωρίς να λείπουν και κάποια άλλα επιμέρους χρώματα – με το κόκκινο των δυο πρώτων σαλονιών να έρχεται σε αντίθεση με το μαύρο και να τονίζει την ευφορία των μουσικόφιλων ιδιοκτητών του σπιτιού και το γαλάζιο να αποτυπώνει χιουμοριστικά την επαφή των εντόμων με το νερό.

Ευφυές χιούμορ, αστείρευτη φαντασία, ευρηματικότητα, κι ένα βιβλίο που είμαι σίγουρη ότι θα ενθουσιάσει τα παιδιά και θα αποδειχτεί πολύτιμο στα χέρια γονιών και δασκάλων.





Η Isol είναι μια ιδιαίτερα ανήσυχη δημιουργός που όχι σπάνια διερευνά τα όρια και τις δυνατότητες της έννοιας βιβλίο. Το Είναι καλό να έχεις ένα παπάκι αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα αυτής της δημιουργικής της πλευράς, αφού πρόκειται για ένα αναδιπλούμενο βιβλίο που ανοίγει σαν φυσαρμόνικα, στο οποίο ένα αγοράκι περιγράφει τη σχέση του με το πλαστικό παπάκι του μέσα από σύντομες φράσεις και απλά σκίτσα βαλμένα σε κίτρινο φόντο: το έχει για κούνια, για καπέλο, για πίπα, για σφυρίχτρα κτλ. Φτάνοντας στο τέλος του βιβλίου, ανακαλύπτουμε ότι βρισκόμαστε ενώπιον ενός δεύτερου, του Είναι καλό να έχεις ένα αγοράκι, που, στην πίσω πλευρά και σε γαλάζιο φόντο αυτή τη φορά, περιγράφει με τα λόγια του παπιού-παιχνιδιού, συνοδευόμενα από πανομοιότυπα σκίτσα με εκείνα της αφήγησης του μικρού αγοριού, τη σχέση του με το αγόρι – το παιδί τού κάνει μασάζ στην πλάτη, το παπάκι έχει το αγόρι για να βλέπει μακριά, για να του δίνει φιλάκια κτλ.

Πέρα από τον ευρηματικό από τεχνική άποψη χαρακτήρα του βιβλίου, η Αργεντινή δημιουργός μάς χαρίζει και δυο εντελώς διαφορετικές λεκτικές εκδοχές, δυο διαφορετικές ιστορίες στην ουσία, που αφορμώνται από τις ίδιες εικόνες. Υπογραμμίζοντας ευφυώς όχι μόνο τη σημασία της διαφορετικής, έως εκ διαμέτρου αντίθετης οπτικής αλλά και την αξία της συνύπαρξης και αλληλοβοήθειας δυο αμοιβαία συμπληρωματικών, αν και πολύ διαφορετικών μεταξύ τους, χαρακτήρων.   

Ένα απλό φαινομενικά, αλλά πολυδιάστατο τελικά και εντυπωσιακό στην πλήρη του ανάπτυξη βιβλιοπαιχνίδι, από μια σπουδαία δημιουργό που δεν παύει να μας εκπλήσσει διαρκώς με τις δουλειές της.